قانون جدید مرخصی استعلاجی و تفاوت آن با غرامت دستمزد

مرخصی استعلاجی و غرامتِ دستمزد دو مفهوم نزدیک اما متفاوت در حوزهٔ روابط کار و بیمهٔ اجتماعی هستند. بسیاری از خطاها و سردرگمی‌ها به‌دلیل اشتباه در درکِ «چه کسی و از چه زمانی» و «چه مقدار» دریافت خواهد کرد رخ می‌دهد. در این متن، ابتدا پایهٔ قانونی را مرور می‌کنیم، سپس معیارهای دریافت و روش محاسبه را با مثال‌های عددی ساده توضیح می‌دهیم و در پایان، نکات عملی و اولویت‌بندیِ اقداماتی را فهرست می‌کنیم که بیشترین تأثیر را در دریافتِ صحیح و کامل دارند. منابع قانونی و رویه‌های سازمانی برای هر ادعای کلیدی ذکر شده‌اند.

۱ — تعاریفِ کلیدی و پایهٔ قانونی (مختصر و مستدل)

مرخصی استعلاجی (مرخصی پزشکی):
مرخصی‌ای است که به‌موجب تشخیص پزشک و (در موارد مشخص) با تأیید سازمان تأمین اجتماعی برای استراحت یا معالجه صادر می‌شود و مدت آن در سوابق کار و بازنشستگی لحاظ می‌گردد. این موضوع در مادهٔ ۷۴ قانون کار و آیین‌نامه‌های مرتبط بیان شده است.

غرامتِ دستمزد ایام بیماری:
مبلغی است که سازمان تأمین اجتماعی به بیمه‌شده پرداخت می‌کند، در صورتی که وی به‌دلیل بیماری یا حادثه، موقتاً قادر به کار نباشد (به‌شرط تأیید پزشکی و تحقق شرایط مندرج در قانون). مدت و میزانِ پرداخت در مادهٔ ۶۲ قانون تأمین اجتماعی تشریح شده است.

نکتهٔ مهم:
مرخصی استعلاجی «وضعیتِ مجوزِ غیبتِ پزشکی» را تعیین می‌کند (یعنی آیا فرد می‌تواند از کار غیبت کند بدون کسر از سوابق)، اما «غرامت دستمزد» مشخص می‌کند چه مقدار پول، از چه زمانی و توسط چه نهادی پرداخت می‌شود.
این دو همیشه هم‌زمان نیستند؛ ممکن است مرخصی تأیید شود ولی غرامت تا زمان طیِ مراحل اداری یا احراز شرایط، پرداخت نگردد.

۲ — چه کسی مشمول می‌شود و چه مدارکی لازم است؟

شرط اساسی: داشتن سابقهٔ بیمهٔ پرداخت‌شده و «تشخیصِ قابل قبولِ پزشکی» مبنی بر عدم امکان انجامِ کار در مدت معین.

مدارک مورد نیاز: گواهی پزشک معالج یا بیمارستان، فرم‌های تأیید سازمان تأمین خدمات درمانی (در صورت لزوم)، کپی دفترچهٔ تأمین اجتماعی یا کد بیمه و شناسنامه/کارت ملی.
توصیه: اصل مدارک را نگه دارید و کپی رسمی برای پرونده ارسال کنید.

۳ — از چه روزی غرامت پرداخت می‌شود؟ (قانونی و رویه‌ای)

• اگر بیماری یا حادثه حرفه‌ای باشد: غرامت از اولین روز عدم‌اشتغال پرداخت می‌شود.

• اگر بیماری عادی باشد و بیمار بستری نشود، در رویهٔ معمول پرداخت غرامت از روز چهارم مرخصی آغاز می‌گردد (یعنی سه روز نخست معمولاً توسط کارفرما یا بدون پرداخت تلقی می‌شود؛ مگر در مواردی که توافق یا مقررهٔ داخلی کارفرما متفاوت باشد).

۴ — فرمول‌ها و مثال‌های محاسبه (گام‌به‌گام، با اعداد)

قواعد عمومی که معمولاً در آیین‌نامه‌ها و رویه‌ها آمده‌اند (جزئیات ممکن است بسته به وضعیت «متأهل/متکفل» یا «استفاده از خدمات درمانی سازمان» متفاوت باشد). در ادامه چند قاعدهٔ متداول خلاصه شده است:

تعریفِ پایهٔ محاسبه:
«متوسطِ مزد یا حقوق روزانهٔ مشمول بیمه» در دورهٔ مرجع (معمولاً ۹۰ روز یا دو سال آخر، بسته به دستورالعمل‌ها) مبنای محاسبه است.

نمونه محاسبه — حالت ساده:
فرض کنیم متوسط مزد روزانه = ۱,۲۰۰,۰۰۰ ریال.
اگر بیمه‌شده مجرد و به‌صورت سرپایی معالجه شده باشد و شرایط پرداخت نصف یا دو‌سوم برقرار باشد، داریم:

• حالت «دو سوم»: غرامت روزانه = ⅔ × ۱,۲۰۰,۰۰۰ = ۸۰۰,۰۰۰ ریال در روز

• حالت «نصف»: غرامت روزانه = ½ × ۱,۲۰۰,۰۰۰ = ۶۰۰,۰۰۰ ریال در روز

اگر مرخصی از روز چهارم غرامت بگیرد و کل مرخصی ۱۰ روز باشد، تعداد روزهای پرداخت‌شونده = ۱۰ – ۳ = ۷ روز.
در حالت «دو سوم»، مجموع پرداخت = ۷ × ۸۰۰,۰۰۰ = ۵,۶۰۰,۰۰۰ ریال.

توجه: اعداد صرفاً برای آموزش محاسبه هستند. برای محاسبهٔ دقیق باید متوسطِ مزدِ روزانهٔ خود را طبق فیش حقوقی و سوابق بیمه محاسبه کنید.

۵ — تفاوت‌های کلیدی بین «مرخصی استعلاجی» و «غرامت دستمزد»

۶— رویهٔ عملی برای درخواست (گام‌های اجرایی به ترتیب اولویت)

(این بخش بر اساس بیشترین تأثیر در نتیجه‌گیری مرتب شده است — یعنی اقداماتی که بیشترین شانسِ دریافت کاملِ غرامت یا ثبت مرخصی را دارند در صدر آمده‌اند.)

۱. بررسی سوابق بیمه:
اگر سابقهٔ بیمه ناقص باشد، امکان دریافت غرامت با مشکل مواجه می‌شود. پیش از بستری یا مرخصی طولانی، سوابق بیمه را از کارفرما یا سایت سازمان بررسی کنید.

۲. اخذ گواهی پزشکی معتبر:
گواهی باید شامل نوع بیماری، مدت استراحت و مهر پزشک باشد. مدارک ناقص ممکن است رد شوند.

۳. در صورت بستری، جمع‌آوری مدارک بیمارستانی:
بستری بودن معمولاً پرداخت را از روز اول ممکن می‌کند، اما مدارک باید کامل و رسمی باشند.

۴. ارسال صحیح مدارک به کارفرما یا شعبه تأمین اجتماعی:
اصل مدارک + کپی رسمی را ارسال کنید. ارسال ناقص یا دیرهنگام موجب تأخیر یا حذف پرداخت می‌شود.

۵. پیگیری اداری و ثبت شکایت در صورت رد یا تأخیر:
در صورت تأخیر یا رد ناصحیح، می‌توانید از طریق مراجع حل اختلاف کار یا شعب تأمین اجتماعی پیگیری کنید.

۷ — موارد ویژه و نکات حقوقی-فنی

• جراحی‌های زیبایی: معمولاً مشمول غرامت نیستند مگر در شرایط خاص پزشکی.

• کار هم‌زمان در دوران مرخصی: خلاف قانون است و موجب محرومیت از غرامت می‌شود.

• مدت حداکثر مرخصی: معمولاً تا ۴ ماه و در بیماری‌های صعب‌العلاج تا یک سال، با تأییدهای لازم مجاز است.

۸ — چک‌لیست آماده‌سازی فوری (قابل چاپ و استفاده عملی)

۹ — جمع‌بندی و توصیه‌های کلیدی

مرخصی استعلاجی و غرامت دستمزد دو ضلع مهم حمایت اجتماعی در دوران ناتوانی موقت از کار هستند. تفاوت اصلی میان آن‌ها در ماهیت اداری و مالی است:

• مرخصی استعلاجی، مجوز قانونی برای غیبت از کار است و در سوابق خدمتی لحاظ می‌شود.

• غرامت دستمزد، پرداخت مالی از سوی سازمان تأمین اجتماعی است که به شرط داشتن سابقه بیمه و تأیید پزشکی انجام می‌گیرد.

برای جلوگیری از مشکلات متداول، موارد زیر را جدی بگیرید:

• به‌موقع اقدام کنید؛ تأخیر در ارائه مدارک حتی چند روز می‌تواند موجب رد غرامت شود.

• از پزشک معتمد استفاده کنید؛ فقط گواهی پزشکان تأییدشده معتبر است.

• سوابق بیمه را مرتب بررسی کنید؛ سابقه ناقص مساوی است با رد پرداخت.

• گواهی بیماری را دقیق بنویسید؛ توضیح مبهم مانند «استراحت چند روزه» موجب رد پرونده می‌شود.

• اگر بستری هستید، پرداخت از روز اول انجام می‌شود، اما مدارک بیمارستان باید رسمی و مهرشده باشند.

• در صورت رد یا تأخیر ناحق، حق اعتراض دارید و می‌توانید از طریق شعب تأمین اجتماعی یا دیوان عدالت اداری پیگیری کنید.

🔹 نتیجه‌گیری نهایی

به‌طور خلاصه:
مرخصی استعلاجی یعنی اجازهٔ قانونی برای غیبت، و غرامت دستمزد یعنی پولِ آن روزهای غیبت.
درک درست از این دو مفهوم باعث می‌شود نه حق کارگر ضایع شود، نه کارفرما با تخلف مواجه گردد. روند صحیح مبتنی بر مدارک پزشکی مستدل، سابقه بیمه کامل و پیگیری اداری منظم است.
پیشنهاد می‌شود کارگران و کارفرمایان پیش از اقدام، با مشاور بیمه یا کارشناس تأمین اجتماعی مشورت کنند تا از بروز خطاهای اداری جلوگیری شود.